Richard Bennaars: De stroom aan inspiratie kun je hier zo opendraaien

Richard Bennaars is medeoprichter van Galerie Atelier Herenplaats, één van de bekendste Outsider Art-ateliers in Nederland. Samen met zijn compagnon Frits Gronert is hij artistiek begeleider van ruim 40 Outsider-kunstenaars. Met spannende ontmoetingen, gekke uitspraken en bijzondere creaties is geen dag hetzelfde. “Deze kunstenaars creëren vanuit een puur gevoel, het komt recht uit hun hart.”

Er zijn nu ruim 40 kunstenaars werkzaam in het atelier. Hoe komen die bij jullie terecht?
“Vroeger moesten we naar ze op zoek, maar inmiddels vinden ze ons. Iedereen die zich hier meldt wordt beoordeeld aan de hand van een aantal criteria. We kijken naar potentieel, talent en de motivatie van een persoon. Vervolgens komt iemand drie maanden proefdraaien, daarna evalueren we diens functioneren en bieden we hem of haar eventueel een plek aan in het atelier. Soms is het ontzettend jammer, dan zien we iemand met een berg aan talent die niet de motivatie kan vinden om door te gaan, dan stopt het verhaal.”

Wat is de rol van routine?
“Voor de kunstenaars is dit een stabiele omgeving met een vast team, waar weinig wisselingen zijn en ze graag iedere dag komen. Routine is inderdaad belangrijk. Iedereen heeft hier een vaste plek. De stroom aan inspiratie kun je zo opendraaien, maar het heeft tijd, rust en ruimte nodig om daarmee aan de slag te gaan. Kunstenaars die het leuk lijkt hier één dag in de week te komen werken wijzen we daarom ook af, het absolute minimum is drie dagen, maar de meeste zijn hier de hele week. Anders is het een hobby, en een hobby doe je maar ergens anders.”

Welke rol spelen scholen voor speciaal onderwijs?
“We hebben regelmatig contact met scholen voor speciaal onderwijs. Eigenlijk vindt daar al een selectie plaats doordat begeleiders ‘talentklasjes’ creëren voor leerlingen met een zichtbare interesse in kunst en creativiteit. Zo krijgen we ook tips binnen, ‘op deze moet je letten’, zeggen ze dan.”

Behalve aan de kunstenaars stellen jullie ook eisen aan het atelier zelf.
“We hebben vier pijlers. De kunstenaars moeten behalve talent een stevige motivatie hebben, ons personeel heeft altijd een achtergrond in de kunstwereld en er wordt enkel gewerkt met professionele materialen. Maar misschien wel het belangrijkste, iedereen wordt hier serieus genomen. En natuurlijk moet het ook leuk blijven.”

Jullie hebben naast de werkplaats ook een galerie en organiseren tentoonstellingen gemixt met reguliere kunstenaars. Vanwaar die keuze? “Naast de subsidies die we vanuit de zorg ontvangen moeten we voor eigen inkomsten zorgen, voor de aankoop van kwalitatief materiaal is dat echt nodig. Ook zijn we op deze manier niet afhankelijk van het podium van anderen. Helaas zijn we nooit opgenomen in het officiële galerieprogramma van Rotterdam, aan het begin hebben we dat wel geprobeerd. Maar de traditionele galeriehouders zagen het niet zitten, die vinden wat hier wordt gemaakt ‘geen echte kunst’. Nu is het wat ons betreft niet eens meer nodig, we opereren al wereldwijd, hebben ons eigen netwerk en een flinke achterban.”

Wat maakt Outsider Art aantrekkelijk voor andere kunstenaars?
“Iemand als Ben Augustus, die maakt wat hij maakt, het komt recht uit zijn hart. Wij kunnen morgen zeggen ‘ik ga een abstract werk maken’, maar zo werkt dat bij deze kunstenaars niet, ze creëren vanuit een puur gevoel en niet vanuit een onderbouwde gedachte. Dat valt andere kunstenaars ook op. We hebben heel wat bekende namen, bijvoorbeeld Wim Pijbes, hier binnen gehad die erg onder de indruk waren en geïnspireerd werden door het werk dat ze zagen.”

Hebben mensen context nodig om Outsider Art-werken te kunnen begrijpen?
“Het geven van achtergrondinformatie is niet nodig, maar soms wel interessant, net als met reguliere kunst eigenlijk. Meestal geven we wel informatie bij tentoonstellingen, maar het moet niet afleiden.”

Welk vooroordeel over Outsider Art zou je willen wegnemen?
“Wat we aangeboden krijgen is vaak prachtig, maar het materiaal is bar slecht. Soms zijn het gewoon dunne, losse papiertjes. Dat doorbreken we door kunstenaars goed materiaal aan te reiken. Zwaarder papier en grotere formaten, of andere technieken als ze daarin geïnteresseerd zijn. Ook nemen we ze mee naar musea en faciliteren we ontmoetingen met andere kunstenaars. Zo zorgen we voor hun ontwikkeling. In tegenstelling tot wat critici soms beweren doet dit niet teniet aan de echtheid en originaliteit van het werk. Het beeld van de kunstenaars blijft hetzelfde. Het blijft Outsider Art.”

Die begeleiding is dus nodig?
“Ja, het zijn ook gewoon kunstenaars, maar ze kunnen niet naar een ‘gewone’ academie vanwege hun beperking of leermoeilijkheden. En daarom zijn wij er. Die problemen zitten het maken van kunst ook helemaal niet in de weg. Ik denk zelfs dat het eerder andersom is, dat het intellectuele de kunst in de weg zit.”

Jij en Frits zijn in 2016 geridderd, een koninklijke onderscheiding voor persoonlijke en bijzondere verdiensten voor de samenleving, wat betekent dat voor jou?
“Ik vond het vooral ontzettend schattig. De mensen om ons heen hebben daar een heleboel brieven voor geschreven, zelfs vanuit het buitenland en zonder dat wij dat wisten! Op de dag zelf werden we nietsvermoedend naar het stadhuis gelokt. Bij de uitreiking van de onderscheiding las burgemeester Aboutaleb de brief voor van Sjarel Ex, directeur van Museum Boijmans van Beuningen, toen kreeg ik wel even kippenvel. Het is toch een stukje erkenning.”

Richard Bennaars (1960) is geboren in Wouw, een klein plaatsje in het noorden van Brabant. Hij studeerde aan de kunstacademie in Den Bosch en volgde de opleiding Sociaal Pedagogische Hulpverlening in Rotterdam. Samen met Frits Gronert (1954) richtte hij in 1991 Galerie Atelier Herenplaats Rotterdam op, waar beide werkzaam zijn als artistiek begeleider van de inmiddels 41 kunstenaars. Hun activiteiten en ambities worden ondersteund door Stichting Pameijer. In 2017 vierde het atelier haar 25-jarige bestaan met de Rotterdamse publicatie ‘Geen woorden maar beelden’.